ეკონომიკური პოლიტიკის კვლევის ცენტრის (EPRC) მონაცემების თანახმად, საქართველოში რეგისტრირებული ირანული კომპანიების რაოდენობა მკვეთრად გაიზარდა — 2012 წლიდან დაახლოებით 510%-ით და 2025–26 წლებისთვის 12,800-ს გადააჭარბა. მონაცემები, რომლებიც აღებულია საქსტატისა და საქართველოს ეროვნული ბანკის ინფორმაციის საფუძველზე, აჩვენებს ირანული ბიზნესის თვალსაჩინო გაფართოებას ქვეყანაში ბოლო ერთნახევარი ათწლეულის განმავლობაში.
საინვესტიციო ნაკადები vs. კომპანიების ზრდა
კომპანიების რაოდენობის მკვეთრი ზრდის მიუხედავად, ირანიდან საქართველოში პირდაპირი უცხოური ინვესტიციები გასაკვირად მოკრძალებული დარჩა. 2013–2024 წლებში ირანის მთლიანმა ინვესტიციამ მხოლოდ 41 მილიონ დოლარს მიაღწია — ეს მაჩვენებელი, თუმცა წინა პერიოდებთან შედარებით უფრო მაღალია, კომპანიაზე გადაანგარიშებით შედარებით მცირე თანხებს შეადგენს. კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია, რომ ირანიდან წმინდა პირდაპირი უცხოური ინვესტიცია 2024 წელს -0.65 მილიონი დოლარი იყო, ხოლო 2025 წლის წინასწარი მონაცემებით ეს მაჩვენებელი დაახლოებით 0.4 მილიონ დოლარს შეადგენს. ეს მკვეთრი შეუსაბამობა კომპანიების რეგისტრაციის ფეთქებადი ზრდასა და კაპიტალის მინიმალურ შემოდინებას შორის სერიოზულ კითხვებს აჩენს ამ ბიზნეს ოპერაციების ნამდვილი ბუნების შესახებ.
ბიზნეს საქმიანობა და ეკონომიკური სექტორები
საქართველოში რეგისტრირებული ირანული კომპანიები ძირითადად მცირემასშტაბიან ოპერაციებში არიან ჩართული. საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები მოიცავს:
- მცირემასშტაბიან ვაჭრობას
- უძრავი ქონების ტრანზაქციებს
- მომსახურებასა და მშენებლობას
- ლოგისტიკასა და რეექსპორტის ოპერაციებს
EPRC-ის თანახმად, ამ საქმიანობის უმეტესი ნაწილი მცირე და საშუალო ბიზნესს უკავშირდება და საგრძნობლად მოწყვეტილია მასშტაბურ წარმოებას, სამრეწველო პროექტებს ან ტექნოლოგიურ საწარმოებს. ორგანიზაცია ასევე აღნიშნავს, რომ ამ კომპანიებს მნიშვნელოვანი დასაქმება საქართველოში არ შეუქმნიათ. განსაკუთრებით თვალშისაცემი დეტალია ის, რომ ხშირად ათობით კომპანია ერთსა და იმავე მისამართზეა რეგისტრირებული — ეს ტენდენცია უფრო ახლოს განხილვას საჭიროებს.
ტურიზმი: გამონაკლისი წესიდან
ტურიზმი წარმოადგენს ყველაზე თვალსაჩინო გამონაკლისს დაბალი ეკონომიკური აქტივობის ტენდენციიდან. 2022–2024 წლებში ირანიდან ტურიზმის შემოსავლები მნიშვნელოვნად გაიზარდა — 91.1 მილიონი დოლარიდან 151.1 მილიონ დოლარამდე, ანუ 65%-ით. თუმცა 2025 წელს ეს ზრდა მკვეთრად შეიცვალა საპირისპირო ტენდენციით — შემოსავლები წინა წელთან შედარებით 17.8%-ით შემცირდა.
კითხვები გამჭვირვალობისა და ფინანსური ნაკადების შესახებ
EPRC-მა კრიტიკული შეშფოთება გამოთქვა იმასთან დაკავშირებით, თუ რატომ იზრდება ირანული კომპანიების რაოდენობა ბევრად უფრო სწრაფად, ვიდრე ინვესტიციებისა და ოფიციალური ფინანსური შემოდინების შესაბამისი დონეები. ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ ირანის ფინანსური სექტორის მნიშვნელოვანი ნაწილი მოქმედებს საერთაშორისო სანქციების პირობებში, რამაც შესაძლოა ეკონომიკური ტრანზაქციები ალტერნატიულ და პოტენციურად ნაკლებად გამჭვირვალე ფინანსურ არხებში გადაიტანოს. ეს სიტუაცია საქართველოს ხელისუფლებას ფინანსური ნაკადების ეფექტურად მონიტორინგს გაუძნელებს და ზრდის სანქციების გვერდის ავლისა და ფულის გათეთრების რისკებს.
ცენტრი ასევე ხაზს უსვამს ნომინალური ანუ ე.წ. „ქაღალდის" კომპანიების დაარსების საერთაშორისო პრაქტიკას — სუბიექტები, რომლებიც ოფიციალურად რეგისტრირებულია, მაგრამ მინიმალურ რეალურ ეკონომიკურ საქმიანობას ეწევა. ასეთი კომპანიები ზოგჯერ გამოიყენება რეექსპორტის ოპერაციებისთვის, შუამავალი ფინანსური ტრანზაქციებისთვის ან სხვადასხვა ქვეყანაში სანქციებისა და მარეგულირებელი მოთხოვნების გვერდის ავლისთვის. როგორც EPRC-მა განაცხადა: „როდესაც კომპანიების რაოდენობა სწრაფად იზრდება, მაგრამ ამას არ ახლავს ინვესტიციების, წარმოების, ექსპორტის ან დასაქმების შესაბამისი ზრდა, ჩნდება კითხვები მათი საქმიანობის რეალური ეკონომიკური მნიშვნელობის შესახებ."
EPRC-ის მიერ აღნიშნული დამატებითი რისკფაქტორები მოიცავს საქართველოს უვიზო რეჟიმს ევროკავშირთან, რამაც შესაძლოა ქვეყანა უფრო მიმზიდველი გახადოს ირანელი მოქალაქეებისა და ბიზნესებისთვის, ასევე Shelbit-ის შემთხვევას — საქართველოში რეგისტრირებული კრიპტოვალუტის კომპანია, რომლის მფლობელიც ირანის მოქალაქეა და რომელიც აშშ-ის სანქციების ქვეშ მოექცა. ეს მაგალითები ხაზს უსვამს საერთაშორისო შეზღუდვების გვერდის ავლის შესაძლო მეთოდების მრავალფეროვნებას და მიანიშნებს, რომ ირანული კომპანიების რეგისტრაციის ამჟამინდელი სწრაფი ზრდა გაძლიერებული ყურადღებით და პოტენციური სანქციების დარღვევებისა და ფინანსური დარღვევების შესახებ შეშფოთებით უნდა იქნას განხილული.